This book "Anoafale" describes the inter relation ship of the language and culture within the "matai" or the chiefly system of the Samoan people. The language serves as an instrument that peforms various aspects of the culture within the matai system. The Samoan people are culturally oriented and to live and understand the system one must understand the langugae and its culture. The matai system is based on small family units and the matai is the chief of that family unit. Several family units make up a village which is ruled by a village council. The council makes the rules and regulations that govern the village as a whole, and each family matai is represented there. The purpose of this book is to remind the younger generation of the importance of their heritage which has been passed down through many generations.
"synopsis" may belong to another edition of this title.
Upu Tomua...................................................................................................2Upu a le Tusitala...........................................................................................3Faafetai Lagolaga...........................................................................................4MATAUPU MUAMUA..............................................................................................5MATAUPU E LUA...............................................................................................16MATAUPU E TOLU..............................................................................................36MATAUPU E FA................................................................................................44MATAUPU E LIMA..............................................................................................52VAEGA MULIMULI..............................................................................................59
O LE UIGA O LE UPU ANOAFALE
O le upu Anoafale lea e fai ma ulutala o lenei tusitusiga e mafua mai le upu anoa. Ua manatu nisi o le sa'o o le aanofale e mafua mai le upu aano. O le anoa ma le aano e faatatau uma i totonu o le fale poo totonu o soo se mea. O le aano ua na o le ogatotonu, ae o le anoa e le gata o le ogatotonu, ae o foliga o totonu pe lelei pe faa le lelei foi. E manatu la le Tusitala o le upu sa'o o le anoafale ae le o le aanofale poo le anofale e pei ona masani ai i aso nei..
O le anofale o le faapu'upu'u poo le faafaigofie lea o le anoafale. Ua pau pe ua tia'i le "a" ona anofale ai lea ae ua le anoafale. Ua tatau ai la ona faaaoga le upu masani o le "anoafale" aua o le tusi lenei o loo faatatau i le anoafale o le gagana ma le aganuu. O le gagana ma le aganuu i le manatu o le Tusitala o fale poo maota ma laoa, o loo taui ma teu ai nei vaega taua o le soifuaga o le atunuu o Samoa. O le anoafale e faatatau i foliga, faamatalaga, auiliiliga, fesoota'iga poo uiga loloto o le gagana ma le aganuu, ma ua le talafeagai ai le upu anofale poo le aanofale.
O le upu anoa lea e mafua mai ai le anoafale e faatatau foi i se saunoaga poo se fetalaiga ua matagofie i le faafofoga ona faapea lea o tagata se ua anoa le lauga poo le saunoaga poo le fetalaiga. Poo le saunoaga poo le fetalaiga e mafai foi ona faapea se ua anoasaunoaga pe ua anoafetalaiga le saunoaga a le ta'ita'i o le sauniga poo le fetalaiga a le failauga..
O se faatofala'iga a le matai e faapotopoto ai le aiga e fia faia se maota poo se laoa o le aiga. Afai e mae'a ma umusa le maota ona faapea lea o le upu: Faauta ua mae'a ma manaia le fale ae toe o le anoafale. O le anoafale e faatatau i mea e tutupu i totonu o le fale. O maota ma laoa e tau'i ai le tofa ma le faautaga, ma o le maota foi ma le laoa e saili i ai le tofa loloto ma le faautaga poto ae le gata i lea e fili tagaga ai foi upu fai o se nuu ma se afioaga. Afai e lelei le anoafale, e fiafia foi tagata e ulufale ma auai i ni sauniga poo ni mea e fai i totonu o lena fale. O le mea lea e manatu ai le Tusitala e taua atu le upu anoa poo le anoafale i lo le ano poo le anofale..
O loo faaaoga foi i faai'uga a le Ofisa o Faamasinoga lenei lava upu "anoa". I se faai'uga o le faamasinoga sa auai le Tusitala o loo fapea maiae vaega o le faai'uga: "AOTELEGA O MAU UA FAAMAUTUINA: Ona ua fa'amalieina le Faamasinoga i vaega taua ma mau anoa ua faamautuina ua faia ai le faaiuga e faitauina e faapea:" Taga'i 1 le upu "anoa" o loo faaaoga i le faai'uga o le Faamasinoga e faatatau i mau ua anoa. E mafai foi ona faapea ua anoa mau ma molimau ua tuuina mai i le Faamasinoga. E le fetaui le upu aano poo le ano e faamatala ai mau, ae ua feauga lelei le upu anoa. O le isi foi uiga o le "anoa" ona o mau ua faamaoni ma sa'o.
Pule oe pe ete talia lenei faamalamalamaga pe leai aua e taofi 'ese'ese le atunuu.
O le Afuafua'aga o le Gagana ma le Aganuu
O le aganuu o aga e laugatasia ai le tele o nuu o se atunuu poo amioga a tagata o se atunuu, ma ua ta'u faapuupu'u ia aga o aga a nuu poo le aganuu. O se faata'ita'iga e faapea: O le agatonu poo le aliitaeao ma le usufaaaloalo, e ui ina fai sina eseese o faiga e fai ai i nisi nuu, ae o le tele o nuu o Samoa o loo laugatasia i le faiga o le usu faaaloalo. O lea ua ta'ua ai le aliitaeao o se vaega o le aganuu. O le aganuu e tutupu faatasi ma tagata i lea atunuu ma lea atunuu i se taimi faaumiumi. O le leva ona i ai o tagata i se atunuu o le mautu ma maopoopo foi lea o le latou aganuu. O atunuu i Asia e i ai Saina, o Iapani, poo atunuu i Europa e i ai Peretania, o Falani, o Eleni ma Roma o atunuu ua mautu ma manaia tala'aga o a latou aganuu. Ua faapena foi le aganuu a Samoa aua sa tutupu mai ma tagata sa nofoia ma aina le atu motu ua ta'ua o Samoa. O lea aganuu sa fausia mai i lona si'osi'omaga, e pei o lona laueleele ma laufanua, e i ai ana faaeleeleaga, o faatauta'iga i le gataifale ma tamaoaiga o loo iai, le vanimonimo ma manu felelei. O le tala i le aano a tamalii ma le lasi o ona faamatalaga, se'i oo i le matalasi ma le lavelave o le ali'itaeao. O faamatalaga i le toga ma le avea o le measina a le atunuu, o le lalagaina o le toga e le matuau'u ma le au se'epapa. O le aganuu i le gaosiga o tauxnafa, e pei o le taufolo poo le fatumalemo, o le faausi poo le momoe ma le usi, o ni vaega o le aganuu na tutupu faatasi ma tagata Samoa mai le tele o Senituli ua mavae.
O le gagana o le tuu faatasiga o leo 'ese'ese e mafa mai totonu o le fofoga o le tagata i le fegauia'i o lona laulaufaiva e faaali ai lona lagona lilo pe ita pe fiafia, faanoanoa pe olioli, pe alofa pe 'ino'ino. E mafai la ona faapea o le aganuu o le tuufaatasiga o gaoioiga a tagata, ae o le gagana o le tuufaatasiga o leo eseese lea e taumafai le tagata e faaleo pe faamanino mai i le fegauia'i o le laulaufaiva ma matala mai ai le faaleoga ma uiga o upu poo faamatalaga. O aga poo aganuu o le tuufaatasiga o amio a tagata e toatele, ae o le gagana o le tuufaatasiga o leo e tele.
O le matafaioi a le Gagana e faatino le Aganuu O le fea la e sili lona taua, poo le gagana poo le aganuu? O le tali a le Tusitala, o le gagana ma le aganuu e taufai taua uma, ae sili ai ona taua le gagana aua e le mafai ona manino ma tino mai le aganuu pe a leai le gagana. E manatu le Tusitala afai e leai se gagana Samoa ua leai foi se aganuu o loo tatou mitamita ai. O le matafaioi a le gagana e faatino le aganuu aua e le mafai e le aganuu ona faataunuu ona mo' omo' oga pe a aunoa ma le gagana. E ui foi ina leai se tino o le gagana ae tauave e le gagana le aganuu ae le mafai e le aganuu ona tauave le gagana. E talanoa tagata i le gagana i soo se taimi e aunoa ma le aganuu, ae le mafai ona faa gaoioi le aganuu e aunoa ma le gagana. Afai loa ua fia faatino le aganuu ona galue loa lea o le gagana e faatino le aganuu, aua o lana anoafale lea.
O se faataitaiga e faapea: a sauni se ta'iga o se sua ma ua sauni le tulafale e faaupu le sua mo se tamalii, e le mafai ona gaoioi le ta'iga o le sua se'i vagana ua fetalai le tulafale.
O le isi foi matafaioi o le gagana e faailoa mai lagona o tagata, ma e fesoasoani tele le gagana e faailoa ma faatino mai le itu loloto o le tagata. O le aganuu a Samoa e faatumutumu lava le itu o le faaaloalo ma le feavata'i ma le alofa. O le ala lea e 'ese ai lava le aganuu a Samoa mai le tele o i si aganuu. O le aganuu a Samoa e faamamafa le alofa i soo se tagata, o le ala lea e leai ai se tagata fia ai pe leai se aiga e nofo ai. E le tuli foi ina masani ae alofa i soo se tasi, e faaali foi tu faaaloalo i soo se tasi ae maise o tagata ese. Afai e te le masani ise tagata 'ese ma e te le iloa poo se alii poo se tulafale poo se faifeau poo se tiakono, poo se faletua poo se tausi e te faalagi i le upu sili i le gagana o le "afio mai, poo le susu mai, poo le maliu mai ia
E matalasi foliga lelei o le Gagana ma le Aganuu. O le va faa- le- tagata o le aganuu e taua ai le fealoa'i, poo le faafesaga'i o tagata. O le avafatafata o le faafesaga'i o fofoga o tagata, e te alo mai ae ou te faasaga atu, o lou fofoga ae o lo'u gutu. O le fesilafa'i ma le fetala'i o uiga lelei lea o le aganuu. Afafi e i ai se mataupu ua le maua i ai se tonu ina ua mae'a ona fefulisa'i le faautaga ma le tofa, ona faapea lea o tama e tatau ona moe le toa, toe faata' atia ma mafaufau i ai atonu e alausu mai i le taeao o le aso fou ua maua ni mafaufauga fou e faufau ai tonu mautu. O le moe o le toa e le faatatau i le moa ae o le taula o le va'a o Talaife'i'i. Afafi fo'i o se mataupu ua tupu i le ala ona faapea lea e lelei ona tatou potopoto i maota poo laoa se'i o tatou fale ai le mataupu leaga lo tatou fai tonu i le ala. O maota ma laoa e fesilafa'i ma fetala'i ai le tofa ma le faautaga, ma o le isi lea uiga o le anoafale ole gagana ma le aganuu. O le muagagana e faapea "o le uta a le poto e fetala'i ae o le uta a le vale e taofi mau". O lona uiga ia fetala'i le tofa ae le o le finau maua'i ina ia malo lona taofi, o le uiga lea o le upu fetala'i. O fonotaga foi i totonu o afioaga e fefulisa'i lava i le faautaga a faleupolu, ae faatoa tatala le tofa i tamalii pe afai ua soua ma le maua se tasi, ona faapea lea a faleupolu e lelei ona fesiligia le tofa i le tala. Afafi e tupu se faafinauga i le va o faleupolu, o tamalii e foi a alamea ma teuteu ma faafilemu le fono. E i tamalii foi le aia e faaali ai ni o latou taofi i se mataupu o felafolafoa'i ai le fono. O le ala lea e faaigoa ai le tofa i tamalii o le taui e teu mau, o le tofa e seasea tatala. Afafi loa ua faaali le tofa i tamalii, ona faapea lea o faleupolu: E ui lava i se taofi ma se faautaga i faleupolu, ae ua lolo uma e faigata ua faalava le amoa, ua faaali se finagalo ma le tofa i tamalii. E le o tamalii uma foi, ae i ai le tamalii ua ave i ai le faaaloalo poo le alii o le nuu, poo se tasi foi ua ta'ua o le alii maua ma o ia foi lea e susu pe afio i le pou o le tala. O nisi afioaga e toalua ni tamalii e tutusa lo la tulaga i le nuu, ma oi i la'ua foi e fetuunai le tofa aua se manuia o le nuu. E i ai foi le i si uiga e faigata ai ona tatala le tofa, ona o le tofa e tafatasi, ae le tele ni ona uiga. Ua ese lea mai le tofa fetala'i. O lona uiga e fetala'i ai le tofa ina ua saili se tonu mautu, ae afai loa ua maua le tasi ua tafatasi loa le tofa e le toe suia, ae afai ua toe tatala le tofa e 'ese mai i lea na tasi i ai, ona faapea loa lea o le isi faaupuga, ua avaga gofie le tofa, ma e le se uiga lelei lea i se tamalii.
O le anoafale o le faafitifiti.
E tiga lava se maoa'e o se faitoga ma ni oloa ae faafitifiti lava: Paga le mana'o ina ia tele ni mea ta te fiatagata a'i ae ona ua pau o se laufalavao ua aao i ai aiga ia. E i ai le muagagana e fai pe a ua oo i le tulaga o le faafitfiti: "Se o manava o Mai le e fia maua ni mea se tele ae ua lima vaivai aiga nei". O le muagagana lea o loo faaaoga e le toatele, ae o le sa'o o le muagagana e faapea: Se o le manava o Maile'ia e fia maua ni mea se tele ae ua aao vaivai le paia i aiga. O le tala i le su'ega foi a le alo o le Tuimanu'a i le afafine o Folasaaitu na mafua ai lea muagagana.. O le alo o le Tuimanu'a e fanau mai e leai ni vae, ona saili ai lea i le alo o Folasa tamaita'i o Maile'ia i Falelima, Savaii.
O le anoafale o le teuteu lumafale o le Gagana
O le isi muagagana e faapea: A sese tai ia tonu uta, poo uta foi i tai, ae o le upu a se tama sa fai muagagana o Leiataua Sameli e faapea: A sese le tautai ia poto le atu, ma e le o le i'a e faatatau i ai ae o le tagata. O lona uiga a valea pe sese lou uso ia e poto ma onosai. Ia 'aua le faataumatatao ae saili se togafiti i le faafesaga'i. A le o lea e 'aua le amanaia le pola e motu i tua. E le se aganuu le fefixlitua a'i ma e faatoa tupu lea uiga ina ua galo mea taua o le aganuu o le faaaloalo, o le alofa ma le feavata'i. O upu masoa ma upu faalumaluma poo upu taufaifai, ua ese mai lea i le agaga na faavae ai le aganuu ma le gagana, ae peita'i e tupu pea ia uiga i aso faisoo. A galo loa i le tagata ana tu ma aga faa Samoa ona aliali loa lea o uiga ia tatou te le fiafia ai. Ma o uiga ia ua tatou tauua o tu faatufanua. Afai e oo mai fevesiaiga ma misa, o le gagana foi e tu i le va o itutaua ma fai lana anoafale o le aumaia lea o le leleiga i le va o itunalua. O le gagana e "fofo a alamea". O le alamea o le figota i le sami ei le ituaiga o le figota faafetu "starfish". A tuia ai se isi ona faataliaga lea o le alamea ae tuu i ai le vaega na tuia, ona mimiti lea e le alamea le mea oona lea na na tuu i le tino o le tagata. O le uiga lea o le muagagana e fofo e le alamea le alamea. E fetaui tonu ini aiga, ni uso, ni fanau o loo fevaevaea'i ma femisaa'i ae avea se isi i totonu o lea li'o e fai ma alamea na te taumafai e fofo le faafitauli. E pei foi o le upu a si 'ou tama o Leiataua Sameli, a sese le tautai ia poto le atu. Afsi e sese lou uso ia poto 'oe, ae leaga le taufai sese ma saga sese uma ai lava ma totofu uma ai atu i le itu o le ama. O lona uiga o le totofu uma ai i le sami.
Tala i le taua a Atua ma Aana faasaga ia Tuamasaga O le taua i le va o Atua ma Aana faasaga ia Tuamasaga ua silafia e le toatele. Ina ua toilalo le itutaua a Malietoa Uitualagi ma Tuamasaga sa latou sulufa'i ma lalafi i le Ana o Seuao i le alalafaga o Saanapu, i Safata. Sa manana'o Atua ma Asna e faaoo le oti ma fanmu le Ana. Peita'i sa i ai se tama maua i le itutaua a Malietoa ma o lea tama e po ona fofoga. Sa fai atu le toeaina i lona atalii e ta'ita'i o ia i le gutu o le Ana, ma o le loto toa ma le lava tapena o lenei tama i le anoafale o le faatoga ma le faatoese na taofia ai le ma'ema'ea ma le to'atama'i o Atua ma Aana. O lenei foi tala o loo tau'a ai se lauga sili ona umi i talafaasolopito o le atunuu, o le lauga a le failauga Atua o Iuli mai le afioaga o Falefa faapea e lua ao lua po o lauga. O le taua foi lea na foai ai e Malietoa ia le motu o Tutuila ia Atua e fai ma togiola o Tuamasaga.
O le Anoafale o le Ifoga.
O le anoafale lava lea o le faalelei o itunalua ua tula'i mai ai le tasi aganuu o le ifoga O le tasi lenei aganuu taua tele ua tulaga ese ai Samoa mai le tele o isi atunuu. E tiga le matuitui o se agasala matuia ua uma ai se soifua o se tagata, e magalo lava i le ifoga e ala lea i le ifo o se aiga poo se nuu foi e ala i le pulou o le tagata solitulafono i se 'ietoga i luma o se maota poo se laoa o le aiga mafatia, faatasi ai ma matai uma o lona aiga poo matai foi o lona nuu. O le a lava le tiga ma le o'otia o finagalo o se aiga poo se nuu foi e magalo fua e aunoa ma se sala. Ona o nei ona po ua faataunuu lava moliaga i le tulafono ua le taofia ai tulaga faa faamasinoga. Ae oo lava foi i tulaga faa faamasinoga ua taua tele i filifiliga a le faamasinoga pe afai ua mae'a ona uia auala o le ifoga. E moni lava o le aganuu lea a Samoa sa fo'ia ai le maimau o le soifua o tagata ona o le malosi o le aganuu ma le faamatai. Peita'i e i ai foi ifoga sa le talia ma tutupu ai faalavelave ona ua vaivai le faa Samoa, ae ao pea ina tausisia lenei aganuu sa faataoto ma saunia lelei e tua'a ua mavae.
O le Anoafale o le Faafiafia, faavi'ivi'i
O le isi anoafale o le gagana ma le aganuu o le faafiafia, o le faaviivi'i lava lea. O le itu lelei lea o le gagana e fafia ai le toatele, aua o le tagata soifua e i ai le taimi e faanoanoa ai e i ai foi le taimi e fiafia ai. O le gagana foi e maligi ai loifofoga o isi tagata ona o le o'otia o loto ma lagona o le tagata i totonu le malu ma le suamalie o le gagana. Tatou te molimauina i taimi o faau'uga o alo ma fanau le tele o loifofoga maligi o mataa, e tiga lava e le o lana tama lea e lauga ina ua avea ma tama poo le teine e kapeteni i le faau'uga ae maligi ai fua nai ona loimata ina ua lagona upu faamomoi loto. Pe o le a foi se tulaga faigata ae a lelei ona faaaoga le gagana e matala gofie lava le faitotoa sa tapunia. O le muagagana masani: Poo le a se tulaga faigata e matala mea uma i le faamolemole. O upu e faa'aoga e le tulafale e masi'i ai i luga tau'au o le isi tagata, poo se tagata le taualoa, ae a loto le tulafale e si'i i luga o le ma'a salafa e mafai lava i ana upu. O le upu faafetai le isi upu taua i le gagana aua e faaali ai i le isi tagata lona amanai'a i manatu o le isi. O le faafetai o le vivi'i lava lea i se mea na fai e le isi mo ia. O se faanoanoaga sili foi i le isi tagata pe a galo ona faafetai i ai ise mea lelei na ia faia.
O le Anoafale Faamafanafana
O le isi anoafale o le gagana ma le aganuu o le faamafanafana, pe faamaise i e faanoanoa ma loto nutimomoia. O le vaega lea e agavaa tele ai le aufaigaluega a le Atua o loo fai ma so'otaga o tagata ma le Atua. O le ala foi lea a o'o loa se faalavelave poo se tasi ua amia e le Silisiliese e vave lava ona tapa le Faifeau, le Patele poo le Epikopo. Poo le a lava le faanoanoa ma le loto mafatia o nisi ae vave lava ona pa'i mai le mafanafana ma le loto tele i le anoafale o le faamafanafana e auala mai le aufaigaluega. O le ala foi lea e fai ai leo i taimi o le tu'umalo o se tasi e pele i aiga ma nuu. O le gagana e faa'ali i pesepesega, pe faa le tino pe faa le agaga le isi lea auala e faaaoga ai le gagana i pese ma viivi'iga. Ua popoto foi le 'au fatupese e fatu pese faamomoi loto e momoli ai le feau faamaise ma faamafanafana, faalototele, pe faafiafia foi. O v'iivi'iga o laufanua ma fatufatuga faaonapo ua mavae o loo faataua pea e le 'au matutua, ae ua fesuia'i e tupulaga i nei onapo. O si a ta gagana lava e faapogai i pese faa anamua atoa foi ma pese o le talutalu fou.
(Continues...)
Excerpted from ANOAFALE o le GAGANA ma le AGANUUby Pemerika L. Tauiliili Copyright © 2009 by Tauilii L. Pemerika. Excerpted by permission.
All rights reserved. No part of this excerpt may be reproduced or reprinted without permission in writing from the publisher.
Excerpts are provided by Dial-A-Book Inc. solely for the personal use of visitors to this web site.
"About this title" may belong to another edition of this title.
Seller: GreatBookPrices, Columbia, MD, U.S.A.
Condition: As New. Unread book in perfect condition. Seller Inventory # 7729876
Seller: GreatBookPrices, Columbia, MD, U.S.A.
Condition: New. Seller Inventory # 7729876-n
Seller: PBShop.store US, Wood Dale, IL, U.S.A.
PAP. Condition: New. New Book. Shipped from UK. THIS BOOK IS PRINTED ON DEMAND. Established seller since 2000. Seller Inventory # L0-9781449035112
Seller: PBShop.store UK, Fairford, GLOS, United Kingdom
PAP. Condition: New. New Book. Delivered from our UK warehouse in 4 to 14 business days. THIS BOOK IS PRINTED ON DEMAND. Established seller since 2000. Seller Inventory # L0-9781449035112
Quantity: Over 20 available
Seller: Majestic Books, Hounslow, United Kingdom
Condition: New. Print on Demand pp. 68 6:B&W 8.25 x 11 in or 280 x 210 mm Perfect Bound on White w/Gloss Lam. Seller Inventory # 7052637
Quantity: 4 available
Seller: Books Puddle, New York, NY, U.S.A.
Condition: New. Print on Demand pp. 68. Seller Inventory # 261843842
Seller: Ria Christie Collections, Uxbridge, United Kingdom
Condition: New. In. Seller Inventory # ria9781449035112_new
Quantity: Over 20 available
Seller: Biblios, Frankfurt am main, HESSE, Germany
Condition: New. PRINT ON DEMAND pp. 68. Seller Inventory # 181843848
Quantity: 4 available
Seller: Chiron Media, Wallingford, United Kingdom
PF. Condition: New. Seller Inventory # 6666-IUK-9781449035112
Quantity: 10 available
Seller: GreatBookPricesUK, Woodford Green, United Kingdom
Condition: New. Seller Inventory # 7729876-n
Quantity: Over 20 available