He Kupu Tuku Iho: Ko te Reo Maori te Tatau ki te Ao - Hardcover

Karetu, Timoti Samuel; Milroy, Wharehuia James

Hardcover

ISBN 10: 1869408802 ISBN 13: 9781869408800

Publisher: Auckland University Press, 2019

Synopsis

This is a book of chapters on key aspects of Maori language and culture. The authors discuss key cultural language and cultural issues of the modern world. The language used is an exemplar for learners and speakers of te reo Maori. With assistance from a team at Te Ipukarea, the National Maori Language Institute, who transcribed and edited structured conversations between these two kaumatua, this book preserves the voices and ideas of these two renowned scholars for present and future generations.

About this title

About the Author

Timoti Karetu QSO, KNZM (Ngati Kahungunu, Ngai Tuhoe) heads the Department of Maori at the University of Waikato. Wharehuia Milroy QSO, CNZM (Ngai Tuhoe and Ngati Koura) was a professor of Maori at the University of Waikato from 1993 to 2000, having taught there since 1978.

Excerpt. © Reprinted by permission. All rights reserved.

He Kupu Tuku Iho

Ko te Reo Maori te Tatau ki te Ao

By Timoti Karetu, Wharehuia Milroy

Auckland University Press

Copyright © 2018 Timoti Karetu and Wharehuia Milroy
All rights reserved.

ISBN: 978-1-86940-880-0

Contents

Nga Whakaahua, 
He Kupu Takamua Na Te Haumihiata Mason, 
He Mihi Na Timoti Karetu raua ko Wharehuia Milroy, 
He Kupu Whakataki Na Te Ihorei (Tania Ka'ai) raua ko Te Murumara (John Moorfield), 
Te wahanga tuatahi, 
Ko te reo Maori te tatau ki te ao, 
Te wahanga tuarua, 
Te mana, 
Te wahanga tuatoru, 
Te tapu, 
Te wahanga tuawha, 
Te wairua, 
Te wahanga tuarima, 
Te kawanga whare, 
Te wahanga tuaono, 
Te whakapapa, 
Te wahanga tuawhitu, 
Te poroporoaki, 
Te wahanga tuawaru, 
Takahia te tikanga, kia ora ai te tikanga, 
Te wahanga tuaiwa, 
He korero ngahau, 
Te wahanga tekau, 
Iti te kupu, nui te korero, 
Te wahanga tekau ma tahi, 
'A' me 'O' – Ta te Maori titiro ki tona ao, 
Te wahanga tekau ma rua, 
Nga taumata o te reo, 
Te wahanga tekau ma toru, 
Nga reo a-iwi, 
Te wahanga tekau ma wha, 
Te reo me te waiata, te whakaoho moteatea, 
Te wahanga tekau ma rima, 
He ao hou, he reo hou, 
Te wahanga tekau ma ono, 
Ko te reo kia tika, 
Te wahanga tekau ma whitu, 
Te oranga o te reo, 
Te wahanga tekau ma waru, 
Te ruri a Te Wharehuia, 
Index, 

CHAPTER 1

TE WAHANGA TUATAHI

Ko te reo Maori te tatau ki te ao

Na Timoti raua ko Te Wharehuia

Te Wharehuia Mena kei te korero tatau i te reo, kei te korero ahau mo te reo e mohio ana au, ara, ko te reo i tipu mai ai au i toku ao. E rongo ana au i te reo Maori e korerotia ana i enei ra, engari he nui nga rereketanga o te reo o te rangatahi e rongo nei au e korero ana ratau ki a ratau ano, a, kaore e taea ana e au te whai atu. Ehara i te mea kaore i te marama ki a au, engari kei kona kua kuhuna mai e ratau etahi whakatakotoranga rereke. Engari mehemea tatau kei te korero mo te kounga o te reo Maori ka taea te korero ra te whakaae atu, koinei te huarahi atu ma te tangata ki te ao Maori, a, ki te taha wairua, ki te taha tinana, ki te taha kikokiko ranei o te tangata Maori. Na reira, ki a au me pera pea te titiro aku ki tenei patai, ki tenei korero ranei, 'Ko te reo te huarahi atu ki roto i te hohonutanga o te ao Maori.' Mehemea kaore he kounga o te reo, kaore e taea ena kupu e au te tautoko. Engari mehemea he kounga kei roto i te reo, e marama ai au he aha ta tetahi e ki mai ana ki a au, hei reira au whakaae ai ki tena korero.

Timoti I puta i a au te korero i nga tau ki muri, e mohio ai koe ki a au, me mohio koe ki toku reo. Na, i roto i tera whakaaro ko taku e mea nei, e mohio ai te tangata ki te ao Maori me ahua mohio ano ki nga whakaaro o roto i te reo e whakapuakina ana e te tangata korero Maori, pena i ta Te Wharehuia i korero nei. E u tonu ana au ki tera korero aku me taku tino whakapono ki tera korero – e mohio ai koe ki a au, me te ao i ahu mai ai au, me matua mohio koe ki toku reo. Ma te mohio ki toku reo, ki oku whakaaro, nga whakaaro o te hunga i ahu mai ai au, ara, te mahi i te wa i a ratau, a ratau waiata, a ratau korero, a ratau aha noa iho, koira te huarahi mai ki a au, ko te reo. Na reira, e tino whakapono ana au ki te korero, e tuwhera mai ai nga kuwaha o te ao Maori ki te tangata, me matua mohio ano taua tangata ra ki te reo Maori. Ko tona kounga me era ahuatanga katoa e korero nei a Te Wharehuia, ae, tino tautoko ana au i tera korero, engari ko te reo o enei wa nei e ki nei a Te Wharehuia ko etahi o nga hua kei te rongo ia kaore i te pera rawa te marama. Me whakaae tatau ki nga matanga reo e ki nei i roto i te wa ko te reo ka panoni, engari kaore i pera rawa te kaha o te panoni kia kore ai te tangata e marama atu ki te korero.

Na reira, me whakaae maua, ko te reo i pakeke mai ai maua, i rongo ai maua i te wa i a maua e tamariki ana, kua kore pea i rangona i enei wa nei, na te mea ko era koroua, ko era kuia, kua ngaro, kua noho ratau ki te whakarongo ki o maua reo. Ana, ko te reo i rongo ai maua, me te wawata o maua tahi ko taua reo ra, ko te reo i rongo ai maua mai i o maua koroua, kuia, engari kaore e kore, i roto ano i a maua korero kua rereke haere te reo me te ki ake nei aku kaore e taea te aha. Koira te ahuatanga o te wa me tenei mea te reo, ka panoni i roto i nga tau, engari ko tona motuhaketanga ko te reo Maori tonu. Ko tona 90 orau ki a au nei ka noho tonu ko taua reo, tona 10 orau pea ka kotiti ki wiwi, ki wawa, ki hea noa iho, engari ka pera, me taku hoki ki taku korero, e mohio mai ai koe ki a au, me mohio ki toku reo.

Te Wharehuia Hei whaiwhai noa ake i nga korero a Timoti, tera te wa kua hipa, tona tekau tau nei pea, e whaiwhai ana maua i te ahua o te kaupapa e kiia nei ko Te Panekiretanga o Te Reo. Ko tetahi o nga ahuatanga o tera kaupapa he whakaara ake ano, he whakaoho ake ano i etahi o nga kupu Maori kua roa e moe ana. Na reira, kei te whakaohohia ake era rerenga korero e matau i Te Panekiretanga na te mea kei roto i aua kupu ra e takoto ana etahi ahuatanga o te ao Maori. Ki te kore e whakamahia aua rerenga, ka ngaro motuhake ake tera wairua i roto i to tatau reo e korero nei tatau. Na reira koira tetahi o nga kaupapa i tikina atu ai e matau aua korero ra, ehara i te mea he mea waihanga noa e matau era kupu, ko aua kupu kua roa e takoto ana i nga pukapuka, i nga panuitanga a Te Koti Whenua Maori, he aha atu ano ra nga kohikohinga o te reo Maori i whakatakotoria ai e nga koroua, e nga kuia o ratau whakaaro ma roto atu i to ratau reo i aua wa. Na, ka mahue enei kupu e takoto kau noa ana, a, na matau i tikitiki atu ka whakaora ake ano, me te aha, kei te mohio matau kua timata te whaiwhai mai a te hunga tamariki me te koa o te ngakau kei te pera ratau ki te whakamahi i nga kupu nei hei whakapakari ake, hei whakanui ake i te kounga o o ratau reo Maori.

Na reira, e ki ana au, kaua e awangawanga, kaua e maharahara ki te ahua o ta matau na mahi i a matau e whakaoho ake nei i etahi o nga kupu nei. He whakahoki mai tera i etahi wahanga o roto i to tatau ao Maori kua ngarongaro haere na te mea kei te whakaekea tatau e etahi atu ahuatanga katoa o te ao hou nei, he ao hurihuri tenei, engari ka nanaomia atu nga kupu nei ka whakahokia mai, kua kitea ano e tatau etahi ahuatanga o roto i te ao Maori i memeha haere he kore i whakamahia no aua kupu ra.

Timoti Na tera mahi a matau, matau e kiia nei ki te whakatoatoa, ki te whakahihi, ki te aha noa iho, ki te aha noa iho, engari mai i a au i Te Taura Whiri taku timata ki te whakaoho mai i nga kupu nei. I whakaaro au, koinei tetahi o nga mahi nui ma Te Taura Whiri i te wa i a au, he whakaora mai i te mahi a te kupu e takoto noa ana penei i ta Te Wharehuia e ki nei. Kei nga waiata, kei nga haka, kei hea noa iho, kei hea noa iho te mahi a te kupu hei whakamahi ma te ao korero Maori, a, ko te mea ke he whakatauira atu ki tenei reanga nei, ana ko ta ratau he whai mai i ta matau i whakatauira atu ai, engari ma ratau e whakawhanui atu, e whakawhanui atu, e whakawhanui atu i te wa ki a ratau. Ko te mea nui kia whakatauirahia atu e matau ko te rerenga o te kupu. He wa ano hoki tona, kaore hoki matau i te matau ki aua kupu ra, engari ko te mea ke, ko te ki atu, 'Anei, tamariki ma, he kupu mo tenei ahua, he kupu mo tera ahua, anei tona whakamahinga, kia pai ai ta koutou whai mai.' Tino whakapono au, penei i ta Te Wharehuia nei, me whakaora mai era kupu i te wa e hiahiatia ana e nga kaikorero o enei wa, me whatoro pera atu, ana, ka to mai ki te reo o enei wa nei kei warea noa iho tatau ki te kimi kupu hou, ara ke nga kupu e takoto mai ra. Penei i te kupu 'panoni' nei, a, he kupu tera na ratau ma. Kua roa tatau e whakamahi ana i te kupu 'tini', engari ano te kupu 'panoni', kua ora mai tera kupu, ana e whakamahia ana e te reanga korero o tenei wa.

Ko taku e whakapae nei e haere nei matau i te motu me te whiua mai o matau ki te kupu, ki te aha noa iho, he kore no enei reanga i tahuri ki kupu ke atu ka noho tonu ratau ki ta ratau kete kupu kaore e pirangi ki te puta ki waho mai i taua kete ra. Ka hoki atu, ka hoki atu, a, nawai ra, anei nga whaikorero, anei nga karanga me nga aha noa iho e kore nei e reka ki te taringa, ki o maua taringa i enei wa nei. Engari ara te mahi a te kupu, heoi ano ta ratau he tiki atu ka whakamahi ki te horopaki e hiahiatia ana e ratau. Na reira, ko taua korero ano ra, e mohio ai koe ki a au, haramai ki taku reo, kei reira nga ahuatanga oku e mohio mai ai koe ki a au, ki te Maori me toku ao.

Te Wharehuia Me te aha, ko enei korero a maua mo te whakaora ake i etahi o nga kupu, o nga rerenga korero ranei, kua roa e takoto ana, a, kaore e whakamahia ana. Ahakoa era korero, era kupu hoki, i etahi wa i roto i tenei ao nei, ehara i te mea ka whatoro atu koe ki nga kupu. He kupu whakanikoniko enei, engari hei etahi wa, he kupu ruarua, torutoru noa iho nei, he rerenga, he korero e taea ai te whakaataata atu i roto i te hinengaro o te tangata. Ko etahi whakaaro kaore pea tatau o tetahi reanga e marama atu ana i tenei wa, na te mea ko to tatau ao kua rereke te ahua o te noho. I te wa i a maua e tipu ake ana i roto i te matotorutanga o nga koroua me nga kuia, nga pakeke e korero Maori ana, i a ratau etahi rerenga korero kua kore e rangona i enei ra. Na, tera ano pea i etahi wa kua noho maua ki te korero ki a maua ano, a, kua taka i tetahi he rerenga kei te marama ki a maua tahi. Hei etahi wa, he ruarua, he torutoru noa iho nei nga kupu, engari ara noa atu te whanuitanga o nga mea e takoto ana i aua kupu ra. Na reira, kei te ngaro haere era ahuatanga na te mea kua kore tatau e noho tahi ki te korero penei i a tatau i tenei wa tonu nei. I era ra e rere ana nga korero i roto i nga kauta, i roto i nga whare, a, i waho, i runga i nga marae, i nga wahi mahi katoa e rere ana te reo Maori, mai i te ata ki te po, i te ata ki te po.

Na, i tenei wa he nui nga whakaporeareatanga ka kokuhu mai ki te reo irirangi, te pouaka whakaata me era atu momo whakaporeareatanga i to tatau ao, ara, kei te whakahenumitia nga whakaaturanga o te ao Maori ki era o te ao whanui, otira ki oku whakaaro he tami tera i nga wa e taea ai te whakaatu mai nga horopaki maha e rangona ai te reo Maori. Na reira he tanga manawa i etahi wa kia noho noa iho ko te reo Maori anake e rere ana. Kaore i te tukuna te reo Maori kia rewa ki tona taumata e mohio ai maua ko Timoti, a, kua eke ki ta nga koroua i korero ai, i mahi ai i to ratau na wa, kua kore i pera. Me ata noho noa iho ko nga mea tino korero Maori nei ki a ratau ano, hei reira kua tino rongo koe i te ora e hoki mai ana ki roto i te reo. Ko te ao hurihuri tenei. Ka ngana tonu ahau nei, otira maua, ki te whaiwhai tonu kia whakaputaina te reo, kia huaina i nga wahi e taea ana, e rite ana.

Timoti He nui nga rerenga korero e hiahia ana maua ki te whangai atu ki enei reanga. Kei te tika tana, ma te ata noho ki te korero ki a maua ano ka maringi noa mai. Ki te noho koe ki kona rapirapi mai ai i to mahunga kia kimi me pehea te whakaako i nga tamariki o tenei wa nei kaore e puta mai he whakaaro, engari ma te korero tonu ki te hunga e rite mai ana te matatau ki tou, ka maringi noa mai. Ka mutu, na te mea no te iwi kotahi, ko nga kiwaha, ko nga aha noa iho, no roto i a maua ano, a, koira nga mea kei te whangaihia ki te rangatahi na te mea koira nga mea kei te mohio maua, me te akiaki i te rangatahi, tena, haere e hoki, kimihia mai a to iwi, a to iwi.

Naku i whakaoho mai te kupu 'kokoraho', na te mea kua roa e whakamahia ana te kupu 'kereme'. Ka tupono noa iho taku kite i te kupu 'kokoraho' i roto i nga wherawheratanga i a Wiremu. Engari he nui nga whakatoi mai a nga mea o waho na te mea ko te kupu 'raho' kei roto! Kei te pohehe kotahi noa iho te tikanga o te kupu 'raho', e hia nei nga tikanga o te kupu 'raho'. Engari kua ahua horapa haere tera kupu inaianei i te korero mo nga take whawhai ki te kawanatanga kia hoki mai te whenua, kia homai he moni mo nga murunga o te whenua, era ahuatanga katoa. Na reira, kei te tika ta tenei, he wa tona ka kite maua, me whiu tenei korero, me whiu tera korero ki tenei reanga korero Maori, me te aha kei te hiakai mai tenei reanga. Ko tenei te reanga hiakai o nga reanga katoa ki taku titiro, engari he kaupapa ke ano hoki tera.

Te Wharehuia Ko te tumanako kei roto i a maua nei, kia riro ma tenei reanga e kawe nga mea e wawatatia nei e maua kia whakapuakina ki te reo Maori. He mate nui ki te tukua e tatau nga kupu nei, moumou, moumou noa iho ki te takoto kau. Ka hoki ki te haka na Timoti i tito mo te whakahoki mai i te reo mai i te mata o te pene ki te mata o te arero. Ka moumou ki te takoto mataotao ki te pukapuka. Whakahokia mai ki te arero, ka whakamahi ai.

Timoti Nana te korero, naku noa iho i whanako, ka whakangeri. Kei te tika tana, koira o matau wawata nui ki tenei reanga, ma konei e pupuri.

Kua rongo au i etahi tangata e ki ana, ka taea e te tangata te hohonutanga o nga tikanga te mohio, ahakoa kaore i te tino mohio ki te reo Maori. Ko taku whakautu ki taua whakapae ko tenei, ka taea te tangata te whakaako penei i te maki nei, i tenei wa ka penei, i tera wa ka pera. He mama tera. Mo te taha ki te reo, e kore e pera ki a au nei, engari ka taea e koe te tangata, te kararehe, te aha ranei te ki atu, 'Ka eke mai koe ki te marae, ka penei koe, ka haere koe ki ko, ka pera koe.' Ae, e tino mohio ana au ka taea, heoi ano, akene te whakahetia mai ai. Engari ko taku e mea noa iho nei ka taea te tangata te whakaako ki nga ahuatanga o etahi tikanga, na te mea, kaore hoki taua tangata e whakaaro nui ana, heoi ano tana, he whai mai i tau i ki atu ai. Na reira, ka ahua whakaae ahau ki tena korero.

Te Wharehuia Kia poto noa iho taku whakautu ki taua whakapae. Kia tangata whenua ai taua whakaaro ra ki roto i tetahi, me whai reo. Ka mutu kia roa tonu e korerotia ana te aronga o aua kupu ra kia mohio ai ia, ki mua, ki muri, ki runga, ki raro, ki roto, ki waho. He wahanga ano, he horopaki ano e whakamahia ai etahi kupu. Ma to noho noa iho i te horopaki Maori e mohio ai koe ki era mea. Hei reira nga mea mohio ki te korero Maori, ki te whakarongo ki nga kare a-roto, ki nga whakaaro e rere ana i roto i era kupu ka mohio me pehea te whakahoki, me pehea ranei te pupuri i aua whakaaro ra. Ki te kore, kati, kei te takiwa noa iho e teretere haere ana nga kupu nei.

E ki ana etahi o nga matanga reo, ko te reo e whakaata ana i te ahurea o te iwi. Mena i noho koe i roto i te whanau, i te hapu me te iwi, ka amine atu au ki tena korero. Mena kua wehe mai koe i tera ahuatanga, kaore koe e uru atu ana ki roto i te horopaki o te ao Maori me ona ahuatanga katoa. Mena ia he mahi kai, mena ia he whai poaka, he whai tia, he ngakingaki i te mara, he whakairo, he raranga whariki, he haka ranei, he aha ranei, era ahuatanga katoa o to tatau ao Maori nei, Maori tonu nei te ahua o enei mea, hei reira, ka whakaae au ki te korero, ko a tatau horopaki, ko nga kupu e haere ngatahi ana i roto i te horopaki, ma reira e kitea ai mehemea kei te mau pu te whakaaro Maori i roto i taua ahuatanga ra. Tera ranei, mena he whakaaro ke, no wahi ke kua uru mai ki te ahurea Maori ka mohio tonu koe e tauhou ke ana tera; kaore i te rite, kaore ranei i te pai te noho o aua whakaaro ra i te ahurea Maori.

Timoti He whanonga Maori hoki, ka titiro te Maori ki te whanonga o te tangata, kaore i Maori tera ahuatanga. Ma te ahua tonu o te tangata e kitea atu ai, ae ranei, kaore ranei e marama ana ki ta te Maori titiro, ki to te Maori whakaaro. He nui nga tamariki Maori o enei wa, ka titiro atu koe ahakoa te ahua i Maori, ko te noho mai, ko te titiro, ko te aha, mohio tonu atu koe ehara ke i te Maori a-wairua, a-tikanga, a-whakaaro ranei. Na etahi ahuatanga ona me ana mahi i mahi ai, na runga tonu pea i te korenga i whakaakona e wai ake nei, e nga matua ranei, kaore ranei i pakeke mai i te ao Maori, era ahuatanga katoa, engari kei reira ona tohu.

Te Wharehuia Mena te tangata i pakeke mai i te ao Maori e mohio nei maua, ka mohio tonu koe i te rereke o tera tangata – ki te mea – he Maori ia. Engari he ahurea ke tona i tipu ake ai ia. Ka kite tonu koe i nga wahi e hapa ana o roto i a ia, a, kaore hoki e kore ko tana titiro mai ki a maua nei, he wahi e hapa ana i roto i a maua. Engari ko maua e mohio ana ko te ao i tipu ake ai maua, he ahuatanga Maori katoa te whanuitanga. Mena ia i tipu ake i te taone, ara, i nga noho tahitanga a te Maori me te Pakeha i te taone, kei kona ano etahi whakarereketanga o te titiro a te tangata ki a ia ano, no te mea, ahakoa pehea ka mau etahi o nga whanonga o roto i te noho taone, o te noho ranei i roto i tetahi ahurea ke i taua tangata ra. Ki te whakaritea ki te wahi ki a maua e noho ana, ehara i te mea i te ngahere, engari te tuawhenua, he rereke te ahua o o maua na whanonga i o te tangata e noho ana i te taone, no te mea, ko te reo tetahi o nga huarahi arahi i a maua i to maua ao Maori.

Timoti Na reira, kia hoki ki te patai i te timatanga, ae, ko te reo te huarahi mai ki a au, ki te ao Maori. Koira te patai, ana koira na taku na whakautu – ae, tino ae rawa atu nei.

CHAPTER 2

TE WAHANGA TUARUA

Te mana

Na Te Wharehuia

Mo tenei mea, mo te mana. He nui nga whakaaro o roto i te ao Maori e pa ana ki tenei mea, ki te mana. Ki te hoki tatau ki nga tau o nehe, me ki, i muri tata tonu mai i te taenga mai o te ao Pakeha, e noho whanui ana te mohio, te whakau, me te mau a te iwi Maori ki te tikanga o tenei mea, o te mana, o te mana tangata, o te mana whenua, o te mana o te iwi. He nui nga momo mana e taea ana te whiriwhiri, engari ko te timatanga mai o tenei mea o te mana mai i te tangata tonu, na te mea, kei roto i te whakapono o te tangata, he herenga atu to te tangata ki nga atua o te ao Maori. Mehemea e korero ana tatau mo tetahi tangata whai mana, ka taea e tatau te ata wetewete te tikanga o era korero, 'he whai mana'. Kei te ahua tonu o te horopaki e taea ai te ki, he aha taua momo mana ra.

Na, mena he mana rangatira, tuatahi, i roto i te whanau, i te hapu, i te iwi, ko te mana rangatira e here atu ana ki te whakapapa o te tangata. E rua nga huarahi i roto i te whakapapa e whai mana ai te tangata. Ko te huarahi tuatahi, i heke mai i nga tatai whakapapa o te tangata, i nga rarangi rangatira, mai i te ariki, tae mai ki nga rangatira o raro iho i te ariki. E heke haere mai ana taua whakapapa rangatira, ariki ranei, i roto i taua rarangi toto o te tangata. Ko te mana whakaheke tera.

(Continues...)

Excerpted from He Kupu Tuku Iho by Timoti Karetu, Wharehuia Milroy. Copyright © 2018 Timoti Karetu and Wharehuia Milroy. Excerpted by permission of Auckland University Press.
All rights reserved. No part of this excerpt may be reproduced or reprinted without permission in writing from the publisher.
Excerpts are provided by Dial-A-Book Inc. solely for the personal use of visitors to this web site.

Edition details

• Publisher: Auckland University Press
• Publication date: 2019
• Language: English
• ISBN 10: 1869408802
• ISBN 13: 9781869408800
• Binding: Hardcover
• Number of pages: 236