Taith Rhyw Gymro

Hunangofiant yr academydd a'r gwleidydd, Tedi Millward. Gyda rhagair gan Jamie Bevan. The autobiography of a Welsh academic and politician, Tedi Millward. With a preface by Jamie Bevan.

Ar un olwg cywaith yw'r hunangofiant hwn (er nad yw'r awdur yn barod i'w alw yn hunangofiant). Cawn ragair i'r llyfr gan Jamie Bevan ac fe gynhwysir hefyd gyfweliad rhyngddo ef a Tedi Millward. Mae'r cyfweliad hwn wedi ei wasgaru trwy'r gyfrol ar ei hyd. Addas iawn yw'r cydweithio hwn gan mai Tedi Millward oedd un o sylfaenwyr Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (fo roddodd i'r mudiad ei enw), a Jamie yw'r cadeirydd presennol. Mae'r cysylltiad rhyngddynt yn mynd ymhellach na hynny hyd yn oed, gan fod gwreiddiau'r ddau ym Merthyr. Ond un o Gaerdydd yw'r awdur a chawn hanes ei fagwraeth yno yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Diddorol hefyd nodi fod teitl y gyfrol, Taith Rhyw Gymro, yn adleisio'r enw ar hunangofiant arall gan wr o'r brifddinas. Tyfu'n Gymro gan W. C. Elvet Thomas yw'r hunangofiant hwnnw. I Elvet Thomas, o bosib, yn fwy na neb arall mae'r diolch am gyflwyno'r Gymraeg i Tedi Millward a gwneud Cymro tanbaid ohono. Ond nid tredigaeth o ran yr iaith Gymraeg yn unig a gafodd ond un o ran heddychiaeth hefyd. Ymddengys fod dylanwad y capel (lle byddai'n mynd i wrando ar y Gymraeg yn cael ei defnyddio a'i llefaru) yn bwysig yn hyn o beth. Bu'r awdur (fel Hywel Teifi Edwards) yn aelod o'r Air Training Corps, ac mae tipyn o bellter rhwng y diddordeb hwnnw a chael ei hun yn protestio fel heddychwr yn Nhrawsfynydd a gwrthod gwneud ei wasanaeth milwrol. Cyflawnodd lawer yn ystod ei fywyd. Gwnaeth waith arloesol a phwysig ym maes dysgu Cymraeg fel ail iaith. Nodwyd eisoes iddo chwarae rhan allweddol pan sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Bu'n un o sefydlwyr Cymdeithas Cynghorau Bro Cymru ac yn weithgar yn rhengoedd Plaid Cymru am flynyddoedd. Cofiaf ef yn sefyll dros y Blaid ym Maldwyn ac fe fyddwn wedi hoffi mwy am yr ymgyrch honno, boed hynny am resymau personol, gan mai honno yw fy etholaeth i. Yn y flwyddyn y safodd Millward ym Maldwyn, Delwyn Williams oedd ymgeisydd y Toraid yn yr etholaeth. Yn 1979 daeth y dyn rhyfeddol hwnnw yn Aelod Seneddol tros y sir. Beth oedd barn Millward amdano, tybed? Rhaid dweud, er hynny, mai pur anaml y bydd yr awdur yn dweud dim byd cas am neb. Am y rhan helaethaf o'i oes bu'n ddarlithydd yn Adran y Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth, ac mae'n un o'n harbenigwyr ar lenyddiaeth Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae'r rhestr o'i gyhoeddiadau a geir yng nghefn yr hunangofiant yn werthfawr iawn, gyda llaw. Er cymaint a wnaeth, mae yna berygl i Tedi Millward gael ei gofio yn unig fel y dyn a ddysgodd Gymraeg i Dywysog Cymru. Mae'r bennod ar y cyfnod hwn yn eithriadol ddiddorol ac yn gyfraniad pwysig i'n dealltwriaeth o hanes yr Arwisgo. Dywedais gynnau nad oedd yr awdur odid byth yn chwyrn wrth neb. Yr eithriad efallai yw George Thomas a oedd yn Ysgrifennydd Cymru yn 1969. Gwendid y gyfrol hon yw ei byrder. Ychydig iawn o fanylion a gawn am ei fywyd personol ar l dyddiau ei ieuenctid. Synhwyrir fod yna boen, trallod ac afiechyd na chyffyrddir rhyw lawer hwy yma. Ond er mor gryno yw'r gwaith, mae hwn yn gyfraniad pwysig i'n dealltwriaeth o Gymru'r ugeinfed ganrif ac yn rhoi cyfle i ni ddod i adnabod yn well un o 'gewri tawel' ein cenedl. Dafydd Morgan Lewis Gellir defnyddio'r adolygiad hwn at bwrpas hybu, ond gofynnir i chi gynnwys y gydnabyddiaeth ganlynol: Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatd Cyngor Llyfrau Cymru. It is possible to use this review for promotional purposes, but the following acknowledgment should be included: A review from www.gwales.com, with the permission of the Welsh Books Council. -- Cyngor Llyfrau Cymru