Uit de Rots Geboren Islam

Tijdens de hadj rennen miljoenen pelgrims in het hart van Mekka zeven keer heen en weer tussen twee heuvels: van Safa naar Marwa, van Marwa naar Safa. De overlevering noemt dit Hagars zoeken naar water in de woestijn. De etymologie zegt iets anders. Safa betekent in het Arabisch gladde rots, zuivere steen. Het Aramese Kefa betekent hetzelfde en is de bijnaam van de grondlegger van het christendom: Simon bar Jona - Simon Petrus, Grieks Petros, Latijn petra. Vroeg-islamitische bronnen zoals Ibn Kathir en Tabari noemen Petrus in het Arabisch Şem'ūn eṣ-Ṣafā Simon van de Rots. Marwa valt samen met het Hebreeuwse Moriya, de berg waar Abraham Isaäk zou offeren, waar Salomo de tempel bouwde, en waar vandaag onder de Rotskoepel de Hacer-ül Muallaka rust. Safa kijkt naar de grondsteen van het christendom, Marwa naar de kernrots van het jodendom. De pelgrim slingert zeven keer tussen twee tradities zonder aan te komen bij een van beide.

Vanaf dat inzicht daalt het boek af in de eigen archeologie van de Ka'aba. De halfronde ruimte aan de noordwestkant, Hicr-i Ismail, is de rest van een pre-islamitische kerkapsis - en die apsis wees, vanuit Mekka gezien, naar Jeruzalem: de eerste qibla van de islam. Bij de herbouw in het jaar 605 werd Byzantijns materiaal gebruikt; op de binnenwanden waren fresco's van Maria met het kindje Jezus, en na de verovering van Mekka bedekte Mohammed dat beeld enige tijd met eigen handen, aldus de kroniek van al-Azraqi. De steen Makam Ibrahim draagt kenmerken van een antieke offeraltaarsteen; de naam "poort van berouw" laat de stem van de christelijke biecht doorklinken. De Ka'aba is geen nieuw heiligdom, maar een oude plek opnieuw gelezen in de taal van tawhid.

Dan komt de hoeksteen. De Zwarte Steen in de hoek van de Ka'aba is de stille tweelingbroer van 1 Petrus 2:6: "Zie, ik leg in Sion een uitverkoren, kostbare hoeksteen." Het patroon breidt zich uit: Mithras wordt uit de rots geboren; Mozes slaat op de rots en twaalf bronnen spuiten voor twaalf stammen en twaalf apostelen; Jezus maakt Kefas tot fundament van de Kerk; het Oude Testament noemt God zelf "Rots". Het boek volgt dat patroon voorbij de architectuur, in de Koran zelf. De vorm van de letter Nûn is dezelfde als het vroegchristelijke ichthys-vissymbool; de halvemaan met ster komt uit Byzantijnse munten; Hû, Rahman, Rahim opent een ontologische lijn naar het onnoembare wezen van God. Het verhaal van Jona in de Koran resoneert met de zending van Paulus. In 631 vallen Kadr en Epifanie, Offerfeest en Pasen samen; de hidjrakalender breekt die parallel. Kerim en kerugma komen uit dezelfde traditie van mondelinge verkondiging.

Dit boek is geen polemiek. Zijn stelling is dat islam geen nieuwe godsdienst is maar de laatste schakel van een oude lijn van tawhid - Abrahams erfenis, Mozes' verbond, Jezus' genade in één doorlopende getuigenis waarvan de sporen in ritueel en steen zichtbaar blijven. Wie Tom Hollands In the Shadow of the Sword las, wie Fred Donners Muhammad and the Believers volgde, wie Karen Armstrongs vergelijkende blik waardeert, vindt hier een zeldzame Semitisch-filologische studie uit Turks-Nederlandse hand. Wie de rots volgt vanwaaruit de goden geboren worden, staat bij Safa op Kefa, bij Marwa op Moriya, en aan de hoek van de Ka'aba op de hoeksteen van Petrus. Dat de sa'y geen "heen en weer" is maar de samengebalde slag van een heel traditieveld, laat zich niet meer vergeten.

Hüseyin Doğan is auteur en onafhankelijk onderzoeker in de vergelijkende theologie, de godsdienstgeschiedenis en de Semitische filologie. Hij publiceert in het Turks, Nederlands, Duits en Engels op de kruispunten van jodendom, christendom en islam, gericht op de oorsprong van heilige teksten en de archeologie van rituelen. De vroege kerkvaders, Aramese-Syrische-Hebreeuwse bronnen en de geschiedenis van het pre-islamitische Arabië vormen zijn basismateriaal.